Gretchenfrage

Foto: GretchenfrageAfgelopen weekend deed ik mee met een quiz. Daar werden interessante, geestige maar ook heel wat lastige vragen gesteld. De Gretchenfrage zat er gelukkig niet bij…

Berlijnse quizavond

De culturele vereniging Berlijnse Avonden organiseert elke maand in Berlijn een activiteit waarin de Lage Landen centraal staan. Ik neem trouw deel aan hun jaarlijkse quiz, waar de meest uiteenlopende vragen worden gesteld over Nederland, België en Duitsland (vooral Berlijn). Mijn quizteam bevatte de drie nationaliteiten, inclusief een deskundige op het gebied van interculturele communicatie om een vlekkeloze samenwerking te verzekeren (ik laat niets aan het toeval over). We beleefden een gezellig avondje hersens pijnigen über Gott und die Welt (=  over alles en iedereen, over koetjes en kalfjes)…

Gretchen & Faust

God heeft alles te maken met het begrip Gretchenfrage, waarover ik het hier wil hebben. Het komt voort uit Goethes tragedie Faust I uit 1828. In dat werk vraagt het religieuze meisje Gretchen (dat eigenlijk Margarete heet) aan de oudere geleerde Heinrich Faust: “Nun sag, wie hast du’s mit der Religion?”. Gretchen wil eindelijk duidelijkheid – gelooft hij in God of niet? Met haar directe vraag naar zijn geloof brengt ze Faust in een lastige positie, want hij wil er eigenlijk niet op antwoorden. Tegen die achtergrond wordt de naam Gretchenfrage gebruikt voor een ‘netelige vraag’, een ‘gewetensvraag die gesteld wordt in moeilijke omstandigheden’ (Van Dale).

De hamvraag

Goethes Gretchenfrage doet een beetje denken aan Shakespeares “To be or not to be” (zie ook deze Engelstalige website). Iets minder literair, maar wel van toepassing, is de vergelijking van de Gretchenfrage met onze Hollandse hamvraag. Om even in quizstijl te vervallen: waar komt het begrip hamvraag vandaan? Ik verraad maar gelijk het antwoord. De hamvraag gaat terug op een Nederlands radiospelletje uit de jaren ’50, Mastklimmen, en daarbij was de hoofdprijs – jawel – een ham (zie Wikipedia). Sindsdien is het begrip hamvraag ingeburgerd in ons taalgebruik als ‘de vraag waar het werkelijk om gaat’.

De Gretchenfrage na al die woordverklaringen is natuurlijk: wie heeft de quiz van Berlijnse Avonden gewonnen? Daar kan ik met trots op antwoorden: mijn multiculturele team! En we namen geen ham mee naar huis, maar een fles champagne.

Advertentie

4 gedachten over “Gretchenfrage

  1. Kleine detailopmerking: “hamvraag” is niet enkel Hollands, het behoort ook in heel Vlaanderen tot het dagelijks taalgebruik

    1. Beste Tom, bedankt voor je opmerking, die klopt natuurlijk helemaal! Ik vond ‘Hollandse ham’ zo leuk klinken, maar natuurlijk was dat een beetje misleidend.

  2. Dag Janneke, Een oom van mij (°1950) gebruikte vroeger graag de formulering: “Maar de vraag die alle andere vragen overtreft en in de schaduw stelt, is natuurlijk …”. Ik vermoed dat hij deze formulering ontleende aan een populair radioprogramma uit de late jaren zestig of vroege jaren zeventig.

Reacties zijn gesloten.